Vendbanimet e Kosovës përbëjnë një peizazh historik, jo thjesht një listë qytetesh e fshatrash. Pozitat e tyre lidhen me lugina, terasa lumore, fusha pjellore, qafa malore dhe rrugë të vjetra lëvizjeje. Disa u zhvilluan pranë burimeve, arave ose lartësive mbrojtëse; të tjerat aty ku rrugët, tregjet, zonat xehetare apo qendrat administrative sillnin banorë. Emrat, madhësia dhe kufijtë e vendbanimeve kanë ndryshuar me kohë, por lidhja ndërmjet njerëzve, tokës dhe rrugëve mbetet e dukshme në mbarë Kosovën.
Vendbanimi parahistorik
Shtresat më të hershme të këtij peizazhi ruhen në gjurmë arkeologjike. Gradina, tuma, qeramikë, mbetje ndërtimore dhe emërtime të vjetra dëshmojnë banim të gjatë në shumë treva të Kosovës. Këto dëshmi tregojnë modele të ndryshueshme vendbanimi: lartësitë shfrytëzoheshin për mbrojtje e vrojtim, ndërsa bujqësia dhe blegtoria mbështesnin jetën në fusha e shpate përreth. Hulumtimi arkeologjik nuk është i njëjtë në çdo vend, prandaj çdo lokalitet kërkon lexim të kujdesshëm dhe të veçantë.
Dardania dhe bota antike
Në antikitet, hapësira e Kosovës ishte pjesë e botës më të gjerë dardane. Vendbanimet u zhvilluan në lidhje me tokën bujqësore, rrugët dhe pasuritë minerare. Lartësitë e fortifikuara dhe vendbanimet e hapura kishin funksione të ndryshme, ndërsa periudha romake solli lidhje të reja përmes rrugëve, qendrave administrative dhe veprimtarive ekonomike. Jo çdo vendbanim i vjetër vazhdoi në të njëjtën formë: disa u zgjeruan, disa u zhvendosën, e disa u formësuan nga banimet e mëvonshme.
Periudha romake dhe antikiteti i vonë
Sundimi romak ndryshoi rrjetet e lëvizjes dhe të këmbimit. Rrugët lidhnin vendbanimet lokale me hapësira më të gjera ballkanike, ndërsa në disa treva ruhen gjurmë të materialeve ndërtimore, qeramikës, ujësjellësve dhe fortifikimeve. Antikiteti i vonë solli ndryshime të reja: disa bashkësi iu përshtatën lokaliteteve ekzistuese, kurse të tjera u zhvendosën drejt vendeve me qasje, siguri ose kushte të tjera bujqësore.
Mesjeta dhe periudha osmane
Kartat mesjetare dhe defterët osmanë janë ndër burimet e shkruara që e bëjnë më të dukshme historinë e vendbanimeve të Kosovës. Ato shënojnë shumë fshatra në forma më të hershme të emrave të tyre dhe tregojnë se vendbanimi lidhej me pronësinë mbi tokën, institucionet fetare, rrugët tregtare dhe strukturat administrative në ndryshim. Regjistrat e periudhës osmane dhe shënimet e udhëtarëve ndihmojnë për të ndjekur vazhdimësinë dhe ndryshimin, por emërtimet dhe njësitë e atëhershme nuk duhen barazuar me kufijtë e sotëm komunalë.
Koha moderne
Shekujt XIX dhe XX sollën ndryshime të mëdha demografike e administrative. Burimet përmendin shpërngulje, vendosjen e familjeve muhaxhire në shumë lokalitete, migrimin, politikat e kolonizimit, urbanizimin dhe krijimin ose riorganizimin e komunave. Lufta e viteve 1998–99 solli shkatërrim dhe zhvendosje të tjera në shumë bashkësi, e më pas rindërtim dhe lëvizje të reja drejt qendrave urbane.
Ky është një hyrje e përgjithshme, jo zëvendësim për historinë e çdo vendbanimi. Secili vend ka dëshmitë e veta, të cilat duhen lexuar në kontekstin e peizazhit, burimeve dhe kufijve të ndryshueshëm.