Smallusha shtrihet rreth 7–8 km në lindje të Lipjanit, në fushë dhe kodrina të ulëta pranë maleve të Zhegocit. Në territor janë ruajtur mbetje të kulturës materiale, ndërsa në disa lokalitete përmenden gjurmë kishe dhe vendbanimi të hershëm.
Vendbanimi përmendet në dokumente të Graçanicës të viteve 1314–16 dhe në akte të tjera të shekullit XIV. Defteri i vitit 1455 e regjistron si Smollnush me 15 shtëpi; regjistri i viteve 1566–74 dokumenton vazhdimësi, ndërsa harta austriake e bazuar në të dhënat e vitit 1689 e përfshin vendbanimin. Pas dëbimeve të vitit 1878 këtu u vendosën edhe familje shqiptare muhaxhire nga Toplica.
Në fillim të vitit 1999 Smallusha kishte 172 shtëpi me rreth 1,540 banorë shqiptarë. Forcat policore e ushtarake serbe dogjën ose rrënuan 41 shtëpi me objekte përcjellëse; një pjesë e dokumentacionit dhe bibliotekës së shkollës u vodh ose u shkatërrua.
Burimi
Burimi dhe leximi i mëtejshëm
Burimi kryesor: Prof. Dr. Jusuf Osmani, Vendbanimet e Kosovës 5 — Lypjani, Prishtinë, 2003.
Hyrja në burim: SMALLUSHA
Kjo faqe paraqet një përmbledhje të përzgjedhur nga studimi i botuar për vendbanimin. Për referencat e plota arkivore, historitë familjare, mikrotoponimet dhe trajtimin e plotë, konsultoni vëllimin origjinal.