Pejë

Peja u zhvillua aty ku lugina e Lumbardhit hapet nga malet drejt Rrafshit të Dukagjinit. Kjo pozitë e bëri luginën një rrugë lidhëse ndërmjet bashkësive malore dhe atyre fushore, duke i dhënë edhe trevës më të gjerë të Pejës kushte për vendbanim në periudha të gjata. Vështrimi historik komunal e vendos këtë zhvillim në kontekstin dardan, duke e lidhur zonën me modelet e vendbanimit që i paraprinë sundimit romak. Peja nuk u formësua e shkëputur nga mjedisi i saj, por në një hapësirë ku ujërat, rrugët e luginës dhe rrafshi krijonin lidhje të vazhdueshme.

Pushtimi osman i vitit 1426 solli një kornizë të re politike për qytetin dhe rrethin e tij. Në periudhat që pasuan, zejet dhe tregtia e Pejës u zgjeruan, duke u mbështetur në lëvizjen e njerëzve dhe mallrave nëpër luginë e nëpër rrafsh. Ky zhvillim i dha qytetit një karakter urban të ndërtuar nga puna, shkëmbimi dhe rrjeti më i gjerë i vendbanimeve përreth. Mjedisi i hershëm dardan, rrugët e luginës së Lumbardhit dhe ndryshimet e periudhës osmane i përkasin të njëjtës histori të gjatë: një vend i formuar nga qasja ndërmjet maleve dhe rrafshit, pastaj i forcuar nga zejet dhe jeta tregtare. Karakteri historik i Pejës del nga kjo vazhdimësi e peizazhit dhe lidhjeve.