Historia e Kosovës
Lufta e Kosovës 1998–1999
Një vështrim mbi luftën, represionin dhe krimet e forcave shtetërore serbe e jugosllave, dëbimin masiv të shqiptarëve të Kosovës, ndërhyrjen ndërkombëtare dhe fundin e konfliktit.
Nga autonomia te përshkallëzimi
Kosova kishte pozitë autonome brenda Jugosllavisë socialiste. Me ndryshimet kushtetuese të vitit 1989, autoritetet serbe e reduktuan në mënyrë vendimtare këtë autonomi dhe e forcuan kontrollin e drejtpërdrejtë të shtetit. Për shumë shqiptarë të Kosovës, vitet pasuese sollën largim nga institucionet publike, kufizim të arsimit dhe kulturës në gjuhën shqipe, si dhe përjashtim të vazhdueshëm nga jeta politike e ekonomike.
Në fillim të viteve 1990, udhëheqës dhe qytetarë shqiptarë krijuan institucione paralele për arsim, shëndetësi dhe përfaqësim politik, duke mbajtur kryesisht rezistencë paqësore. Në mesin e dekadës u shfaq Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK), ndërsa përplasjet me policinë serbe dhe njësitë ushtarake u intensifikuan. Më 1998, konflikti i armatosur dhe operacionet shtetërore serbe e jugosllave e përfshinë gjithnjë e më shumë popullsinë civile.
Lufta dhe popullsia civile
Operacionet e policisë serbe, Ushtrisë Jugosllave dhe formacioneve paramilitare sollën vrasje, arrestime, keqtrajtime, djegie dhe shkatërrim të shtëpive e fshatrave. Raportet e OSBE-së dhe Human Rights Watch dokumentojnë se sulmet nuk mbetën vetëm në zonat e luftimeve: civilët shqiptarë u detyruan të largohen nga vendbanimet e tyre dhe pronat civile u shkatërruan gjerësisht.
Ngjarje si Reçaku në janar 1999 dhe operacionet në Drenicë ilustrojnë përmasën njerëzore të konfliktit, por nuk e përmbledhin atë. Vrasjet, zhdukjet dhe dëbimet prekën komunitete në mbarë Kosovën. Përgjegjësia e dokumentuar në këto burime lidhet me institucione dhe formacione shtetërore serbe e jugosllave; kjo nuk është faj kolektiv për çdo serb etnik.
1999
Dëbimi masiv i shqiptarëve të Kosovës
Në pranverën e vitit 1999, fushata e dhunës dhe dëbimit u zgjerua. Forcat serbe e jugosllave kryen dëbime të detyruara të shqiptarëve të Kosovës, ndërsa familje të tëra u nisën drejt Shqipërisë, Maqedonisë së atëhershme dhe Malit të Zi ose mbetën të zhvendosura brenda Kosovës. Shumë dëshmi përshkruajnë plaçkitje, rrahje, ndarje familjesh dhe djegie të shtëpive gjatë largimit.
Human Rights Watch dhe OSBE/ODIHR dokumentojnë rreth 862,979 shqiptarë të Kosovës të dëbuar nga Kosova, disa qindra mijëra të zhvendosur brenda vendit, mbi 80% të popullsisë së Kosovës të zhvendosur nga shtëpitë dhe rreth 90% të shqiptarëve të Kosovës të zhvendosur. Këto janë vlerësime nga burime ndërkombëtare dhe nuk janë shifrat e regjistrit të Jusuf Osmanit.
Çfarë regjistrojnë shifrat
Vëllimet e Prof. Dr. Jusuf Osmanit dokumentojnë vrasje, persona të pagjetur dhe dëshmorë si kategori të veçanta burimore. Për periudhën janar 1998–12 qershor 1999, regjistri i tij në Librin 1 shënon 8,162 persona të vrarë, 1,137 ende të pagjetur dhe 2,208 persona të rënë dëshmorë. Totali 11,507 bashkon këto tri kategori dhe nuk është shifër e vetme e të vrarëve.
Shifrat nuk e zëvendësojnë historinë e secilës familje. Ato tregojnë shkallën e humbjes në një vend ku njerëzit u vranë, u zhdukën ose u dëbuan nga shtëpitë e tyre. Regjistrat komunalë të Osmanit ndihmojnë të shihet se kjo humbje preku vendbanime në të gjithë Kosovën.
Eksploro Luftën e Kosovës në shifraNdërhyrja ndërkombëtare dhe fundi i konfliktit
Përpjekjet diplomatike, përfshirë bisedimet në Rambuje në fillim të vitit 1999, nuk sollën marrëveshje. NATO filloi fushatën ajrore kundër Republikës Federale të Jugosllavisë më 24 mars 1999. Gjatë saj, dëbimet dhe dhuna kundër civilëve shqiptarë të Kosovës vazhduan dhe u intensifikuan.
Pas Marrëveshjes Ushtarako-Teknike dhe Rezolutës 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së, tërheqja e forcave jugosllave dhe serbe filloi në qershor. KFOR hyri në Kosovë më 12 qershor 1999; kthimi i refugjatëve nisi shpejt, ndërsa administrata ndërkombëtare mori rol qendror. Fundi i luftës nuk i zgjidhi menjëherë pasojat e saj.
Pas luftës: kthim, mungesë dhe dokumentim
Refugjatët u kthyen në shtëpi, por gjetën shumë vendbanime të djegura ose të dëmtuara. Çështja e personave të zhdukur mbeti e hapur për familjet dhe institucionet. Kosova mbeti nën prani ndërkombëtare dhe KFOR, ndërsa hetimi, dokumentimi dhe përkujtimi i viktimave vazhduan.
Dokumentimi i emrave, vendeve dhe ngjarjeve ka rëndësi sepse e mbron kujtesën nga përgjithësimet dhe mohimi. ViewKosova përdor regjistrat dhe hulumtimin historik të Prof. Dr. Jusuf Osmanit si burim kryesor për këtë pjesë të Historisë, krahas kontekstit të cituar qartë nga organizata ndërkombëtare.
Dokumentimi
Burimet dhe leximi i mëtejshëm
Burimi kryesor për regjistrat statistikë dhe komunalë: Prof. Dr. Jusuf Osmani, Krimet e shtetit të Serbisë në Kosovë 1998–1999, Librat 1–2. Konteksti i kronologjisë, dëbimit dhe përfundimit të luftës: OSCE/ODIHR, UNHCR, Human Rights Watch, ICTY/IRMCT dhe NATO.